Wprowadzenie instytucji fundacji rodzinnej do polskiego porządku prawnego w 2023 roku było jednym z najważniejszych wydarzeń dla przedsiębiorców rodzinnych i osób planujących uporządkowanie swojego majątku. Celem ustawy było stworzenie narzędzia, które pozwoli budować wielopokoleniową ciągłość firm i jednocześnie chronić majątek przed ryzykami gospodarczymi oraz osobistymi. Celem tej regulacji było przede wszystkim:
zabezpieczenie ciągłości biznesu rodzinnego,
przeciwdziałanie rozdrobnieniu majątku w wyniku sukcesji,
i poprawa stabilności majątkowej rodziny.
Można ją też stosować w odniesieniu do majątku prywatnego, jeżeli właściciel chce zabezpieczyć środki niezależnie od prowadzonej działalności gospodarczej.Choć przepisy obowiązują stosunkowo krótko, fundacja rodzinna już stała się tematem intensywnych dyskusji – zarówno w środowisku prawnym, jak i podatkowym. W praktyce pojawiają się bowiem pytania o zakres dozwolonej działalności gospodarczej, sposób opodatkowania oraz faktyczną ochronę majątku.
Fundacja rodzinna to z założenia forma prawna służąca ochronie i pomnażaniu majątku rodzinnego oraz zapewnieniu jego płynnego przekazania następnym pokoleniom. Ustawa przyznaje fundacji rodzinnej osobowość prawną. Jest to pełna osobowość prawna. Ma to istotne znaczenie praktyczne, gdyż fundator przestaje być właścicielem mienia wniesionego do fundacji rodzinnej, To fundacja rodzinna jako osobny podmiot prawa nabywa to mienie i staje się uprawniona do dalszego rozporządzania nim. Z kolei fundator nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania fundacji rodzinnej, jednak w określonych przypadkach fundacja rodzinna ponosi odpowiedzialność za zobowiązania fundatora.
Fundatorem fundacji rodzinnej może być wyłącznie osoba fizyczna, która ma pełną zdolność do czynności prawnych i złożyła oświadczenie o ustanowieniu fundacji rodzinnej – w akcie założycielskim albo w testamencie.Fundator może być cudzoziemcem – obywatelstwo polskie nie jest wymagane. Nadto fundacja rodzinna może mieć więcej niż jednego fundatora.
Proces tworzenia fundacji rodzinnej wymaga spełnienia szeregu formalności opisanych w ustawie.
Poniżej najważniejsze etapy:
- Oświadczenie fundatora – akt założycielski (lub w testamencie) w formie aktu notarialnego.
- Ustalenie statutu – statut ustala fundator. Sporządzany on jest w formie aktu notarialnego i ustawa wymaga wskazania w nim m.in. określenia zasad świadczeń, beneficjentów, sposobu zarządzania.Pamiętać należy że stanowi on kluczowy dokument dla ustalenia ustroju fundacji rodzinnej.
- Spis mienia – szczegółowy wykaz składników majątkowych wniesionych do fundacji.Po raz pierwszy sporządza go fundator, wnosząc majątek na pokrycie kapitału założycielskiego. Jest on aktualizowany przez zarząd.
- Ustanowienie organów – zarząd, ewentualnie rada nadzorcza, zgromadzenie beneficjentów.
- Wniesienie funduszu założycielskiego – wniesienie mienia celem pokrycia kapitału założycielskiego stanowi podstawowy obowiązek fundatora. Jego wysokość może być dowolna, jednak nie niższa niż 100 000 zł. A ile wynosi fundusz założycielski fundacji rodzinnej, gdy mamy kilku fundatorów? Wynosi on również 100.000,0,, zł, gdyż Ustawa odnosi się do łącznej wysokości funduszu założycielskiego, a nie wartości mienia wnoszonego przez każdego z fundatorów. Wyposażenie w mienie pokrywające fundusz założycielski za życia fundatora następuje przed zarejestrowaniem fundacji rodzinnej, (lub w ciągu 2 lat, gdy fundacja ustanawiana jest w testamencie).
- Wpis do rejestru fundacji rodzinnych – stanowi on moment nadania osobowości prawnej fundacji rodzinnej. Rejestr fundacji rodzinnych jest jawny, co oznacza, że każdy ma prawo uzyskać odpisy, wyciągi czy informacje z rejestru.Rejestr fundacji rodzinnych prowadzi Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Rejestr fundacji rodzinnych nie jest częścią Krajowego Rejestru Sądowego (KRS) – jest to odrębny, dedykowany tylko fundacjom rodzinnym rejestr.
Zanim fundacja rodzinna zostanie oficjalnie zarejestrowana i uzyska osobowość prawną, istnieje w tzw. formie „fundacji rodzinnej w organizacji”. Można ją porównać do spółki kapitałowej w organizacji – to jeszcze nie w pełni ukształtowany byt prawny, ale już posiadający zdolność prawną, czyli możliwość nabywania praw, zaciągania zobowiązań oraz występowania przed sądem. W okresie przed rejestracją fundacja musi posługiwać się pełną nazwą, uzupełnioną o dopisek
„w organizacji”. To nie tylko wymóg formalny – pominięcie tego oznaczenia może rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą. Fundacja rodzinna w organizacji może działać we własnym imieniu: zawierać umowy, nabywać prawa, przyjmować darowizny, a także zarządzać majątkiem i dbać o jego ochronę. To katalog otwarty, dający fundacji szerokie możliwości działania jeszcze przed rejestracją.
Fundacja rodzinna w organizacji kończy swój byt w dwóch przypadkach:
Fundacją rodzinną zarządza zarząd fundacji rodzinnej – jest to obowiązkowy organ, który prowadzi jej sprawy i reprezentuje ją na zewnątrz. Pozostałymi organami fundacji rodzinnej są rada nadzorcza oraz zgromadzenie beneficjentów.
Rada nadzorcza (jeśli powołana) pełni funkcję kontrolną wobec zarządu. Natomiast zgromadzenie beneficjentów – uczestniczy w kluczowych decyzjach, np. dotyczących zmian statutu lub zatwierdzenia sprawozdań. Wskazać należy, że nie każdy beneficjent jest piastunem tego organu, a tylko ten, któremu w statucie przyznano uprawnienie do uczestnictwa w nim.
Beneficjentem może być:
- osoba fizyczna;
- organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego.
Pojawia się pytanie czy fundator może być beneficjentem fundacji rodzinnej?
Odpowiedź na to pytanie jest, ze i owszem – fundator może być beneficjentem fundacji rodzinnej. Status fundatora nie wyklucza statusu beneficjenta.
Fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą, ale tylko w ściśle wyznaczonym zakresie (art. 5 ustawy). Są to m.in.:
Tutaj pojawiają się pierwsze kluczowe ryzyka: organy podatkowe (np. KIS) kwestionują, czy najem krótkoterminowy (np. przez Airbnb) mieści się w pojęciu „najem” w rozumieniu ustawy. Organy podatkowe uznają bowiem, że najem krótkoterminowy nie jest najmem. Najem wg organów podatkowych jest zawierany na dłuższy czas, a rozliczenie następuje cyklicznie. Cechą istotną jest także niezmienność najemcy. Jeśli najem nie posiada opisanych cech może być uznany za działalność wykraczającą poza dozwolony zakres, co w konsekwencji może prowadzić do zapłaty
sankcyjnej stawki CIT – 25 %. Interpretacje fiskusa budzą kontrowersje także w zakresie zagranicznych inwestycji — np. czy fundacja może inwestować w podmioty zagraniczne transparentne podatkowo, czy nabywać obligacje państwowe lub inwestować w kryptowaluty (.waluta wirtualna nie jest instrumentem finansowym, ani też nie może być uznana za prawo o podobnym charakterze do papierów wartościowych i instrumentów pochodnych.). KIS już zgłasza ograniczenia w tych kwestiach. To pokazuje, że planując działalność gospodarczą w ramach fundacji, trzeba bardzo ostrożnie analizować, czy konkretna działalność mieści się w ustawowym katalogu.Trzeba też uważać, że wniesienie udziałów lub akcji spółek do fundacji rodzinnej może kolidować z celami, jeśli decydujemy się na tzw. estoński CIT – ponieważ opodatkowanie wypłaty następuje dopiero przy wypłacie świadczeń, a fundacja korzysta z preferencyjnej stawki
CIT — 15 %.Jedną z kluczowych zalet fundacji rodzinnej jest oddzielenie majątku fundacji od majątku prywatnego fundatora i majątku firmowego. Dzięki temu:
Jednym z głównych powodów zainteresowania fundacją rodziną jest bardzo korzystny system opodatkowania.
Fundacja rodzinna a CIT- podatek dochodowy od osób prawnychFundacja rodzinna jest podatnikiem CIT (podatku dochodowego od osób prawnych), ale ustawodawca przyznał jej szerokie zwolnienie podatkowe z CIT.Fundacja rodzinna jest podatnikiem CIT (podatku dochodowego od osób prawnych), ale ustawodawca przyznał jej szerokie zwolnienie podatkowe z CIT.Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 25 ustawy o CIT, fundacja rodzinna nie płaci podatku dochodowego od większości swoich przychodów, w szczególności z:
Dzięki temu fundacja może gromadzić i reinwestować zyski bez bieżącego opodatkowania.
Kiedy fundacja płaci CIT?Zasadą jest, że
fundacja płaci 15% podatek dochodowy od osób prawnych (CIT) od przekazanego lub pozostawionego do dyspozycji przez fundację rodzinną, bezpośrednio lub pośrednio, świadczenia na rzecz beneficjenta. Zwolnienie podatkowe nie ma zastosowania do niektórych osiąganych przez fundację rodzinną przychodów, które mają charakter tzw. ukrytych zysków, czyli określonych dochodów fundacji rodzinnej generowanych w związku z transakcjami zawartymi z beneficjentem, fundatorem lub podmiotami z nim powiązanymi.Zwolnienie nie obejmuje działalności wykraczającej poza określoną w ustawie w katalogu zamkniętym, w takim przypadku fundacja płaci 25% CIT od dochodu z tej działalności.
